KOPALNIA PIASKOWCA BARCICE - WYDOBYCIE ORAZ PRZERÓB SUROWCA POCHODZĄCEGO ZE ZŁOŻA PIASKOWCA MAGURSKIEGO „BARCICE”
BARCICE SANDSTONE MINE - EXTRACTION AND PROCESSING OF RAW MATERIAL FROM THE MAGURA SANDSTONE DEPOSIT „BARCICE”
Maciej Godycki-Ćwirko - Kopalnia Piaskowca Barcice
W artykule przedstawiono charakterystykę geologiczną i górniczą Kopalni Piaskowca Barcice, eksploatującej złoże piaskowców magurskich „Barcice 2”, położonej w miejscowości Barcice, gmina Stary Sącz, w województwie małopolskim. Omówiono położenie fizycznogeograficzne złoża, uwarunkowania morfologiczne oraz znaczenie krajobrazowe obiektu górniczego, usytuowanego w Kotlinie Sądeckiej w bezpośrednim sąsiedztwie pasm górskich Radziejowej i Jaworzyny Krynickiej. Przedstawiono rys historyczny eksploatacji, sięgający XIX wieku, obejmujący zarówno okres działalności rzemieślniczej, powojennego uprzemysłowienia, jak i współczesne funkcjonowanie zakładu górniczego.
Szczególną uwagę poświęcono budowie geologicznej złoża, reprezentowanej przez utwory fliszu karpackiego płaszczowiny magurskiej, zdominowane przez gruboławicowe piaskowce przewarstwione łupkami ilastymi. Scharakteryzowano cechy litologiczne i strukturalne masywu skalnego, mające istotne znaczenie dla sposobu urabiania, stateczności skarp oraz jakości pozyskiwanego surowca. Na podstawie danych jakościowych wykazano wysoką przydatność piaskowca do zastosowań drogowych, budowlanych i hydrotechnicznych, wynikającą z korzystnych parametrów wytrzymałościowych, niskiej nasiąkliwości, dobrej mrozoodporności oraz odporności na ścieranie.
Wskazano, iż kamieniołom w Barcicach stanowi przykład racjonalnego wykorzystania zasobów skalnych w warunkach górskich, przy jednoczesnym zachowaniu wymogów technicznych, środowiskowych i ekonomicznych. Kopalnia Piaskowca Barcice posiada również istotne znaczenie naukowe i dydaktyczne jako reprezentatywne odsłonięcie fliszu karpackiego.
This article presents the geological and mining characteristics of the Barcice Sandstone Mine, which exploits the „Barcice 2” Magura sandstone deposit, located in the village of Barcice, Stary Sącz commune, Lesser Poland Voivodeship. The deposit’s physical and geographic location, morphological conditions, and landscape significance are discussed, as it lies in the Sądecka Basin, adjacent to the Radziejowa and Jaworzyna Krynicka mountain ranges. A historical outline of mining operations dating back to the 19th century is presented, encompassing the period of artisanal activity, post-war industrialization, and the contemporary operation of the mine.
Particular attention is paid to the geological structure of the deposit, represented by the Carpathian flysch formations of the Magura Nappe, dominated by thick-bedded sandstones interbedded with clay shales. The lithological and structural characteristics of the rock mass are characterized, which have a significant impact on the mining method, slope stability, and the quality of the extracted raw material. Based on qualitative data, the sandstone’s high suitability for road, construction, and hydraulic engineering applications was demonstrated, resulting from its favorable strength parameters, low water absorption, good frost resistance, and abrasion resistance. The Barcice quarry was identified as an example of rational use of rock resources in mountainous conditions, while simultaneously meeting technical, environmental, and economic
requirements. The Barcice Sandstone Mine also has significant scientific and educational significance as a representative exposure of Carpathian flysch.
SPADEK I WZROST ZNACZENIA GÓRNICTWA ODKRYWKOWEGO
TRANSFORMACJA POLSKIEGO GÓRNICTWA ODKRYWKOWEGO: OD WYDOBYCIA KOPALIN MASOWYCH KU ZAAWANSOWANEMU ODZYSKOWI SUROWCÓW STRATEGICZNYCH W DOBIE TRANSFORMACJI ENERGETYCZNEJ I REGRESU INFRASTRUKTURALNEGO
THE DECLINE AND RISE OF OPEN-PIT MINING IMPORTANCE
TRANSFORMATION OF POLISH OPEN-PIT MINING: FROM BULK MINERAL EXTRACTION TO ADVANCED RECOVERY OF STRATEGIC RAW MATERIALS IN AN ERA OF ENERGY TRANSITION AND INFRASTRUCTURAL DECLINE
Jan Stefanowicz - Kancelaria Juris Sp. z o.o., Warszawa
Koncentrując się na punkcie styku kryzysu tradycyjnego budownictwa drogowego (spadek popytu na kruszywa) z kryzysem energetycznym (wygaszanie wydobycia węgla), w przekonaniu Autora powstają unikalne warunki do przeprowadzenia „Wielkiego Skoku” technologicznego w polskim górnictwie odkrywkowym.
Autor wskazuje na konieczność głębokiej redefinicji sektora górnictwa odkrywkowego w obliczu nakładających się zjawisk: wygaszania wydobycia węgla brunatnego oraz prognozowanego spadku zapotrzebowania na kruszywa naturalne wywołanego ograniczeniem inwestycji w infrastrukturę drogową (autostrady, drogi klasy S i lokalne). Autor stawia tezę, że transformacja i dalszy rozwój branży zależą od przejścia na wyższy poziom technologiczny, gdzie kopalnia staje się multisurowcowym zakładem przeróbczym. Autor wskazuje jednak przy tym na bariery prawne i praktykę, zwyczaje, konserwatyzm w postrzeganiu górotworu z perspektywy surowców energetycznych.
Kluczowym elementem proponowanej strategii jest eksploatacja zasobów żwirów i piasków, antropogenicznych i nadkładu pod kątem pozyskiwania pierwiastków śladowych, krytycznych i kluczowych, współwystępujących, takich jak lit, ren, german oraz metale ziem rzadkich (itr, neodym, prazeodym, iterb, terb), których ceny i strategiczne znaczenie na rynkach technologii obronnych i kosmicznych oraz OZE dynamicznie rosną. Konieczna i nieunikniona głęboka tansformacja górnictwa odkrywkowego będzie możliwa pod warunkiem przeprowadzenia równie niezbędnych zmian w prawie geologicznym i górniczym, jak i zagospodarowania przestrzennego oraz ochrony środowiska,a likwidacja barier i zmiana kluczowych uwarunkowań prawnych w procedurach zdecydują o tym, czy utracimy szansę na wejście do czołówki w Europie, jak i na świecie, innowacyjnych gospodarek opartych na potecjale technologiczno-surowcowym.
Implementacja innowacyjnych technologii, w tym selektywnej adhezji, może stać się „lokomotywą” , wymuszając fuzję przemysłu wydobywczego z jednostkami badawczo-rozwojowymi i uczelniami wyższymi. Proponowany model transformacji zdaniem Autora nie tylko zabezpiecza bazę zasobową państwa zgodnie z wytycznymi CRMA, ale również generuje nową wartość dodaną, przekształcając tradycyjne odkrywki w zaawansowane ogniwa gospodarki opartej na wiedzy.
Podstawowe bariery prawne to: brak regulacji rozpoznawania, dokumentowania i reklasyfikacji złóż antropogenicznych, w tym w szczególności wielosurowcowych (jednocześnie z własnością prywatną, samorządową, Skarbu Państwa), transformacji kopalń, rozpoznawania złóż dokumentowanych w latach 60-90 XX w. i ich ochrony do czasu szerokiego reprocessingu przy analizie pobranych próbek aktualnie, jak i z zachowanych rdzeni. Barierą jest brak zdefiniowania obszarów lub/i złóż perspektywicznych i prognostycznych, a także płynnych przekształceń koncesji dla PRG, reklasyfikacji złóż i pzz dla zachowania ciągłości funkcjonowania zakładów górniczych i utrzymania finansowania inwestycji w nowe technologie.
Autor przedstawia też symulację sugerowanych rozwiązań z chwilą zniesienia barier prawnych w postaci case study postaci
case study dla kopalni piasków lub na hałdzie.
Autor analizując dokonuje swojej oceny i formułuje rekomendacje wskazując na:
- Synergię negatywów: Wykorzystanie dwóch problemów (koniec węgla i koniec boomu na drogi) do stworzenia jednego, nowoczesnego rozwiązania. To wpisuje się w akjologię wprowadzaną w UE w komitetach sterujących i ministerstwach;
- Nauka jako napęd: Wskazanie na fuzję przemysłu i nauki otwiera drzwi do szerokiego strumienia finansowania z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji oraz funduszy Horyzont Europa (Horizon Europe);
- Wartość finansowa: Przejście z marży na tonie piasku na mrżę na gramie/kilogramie złota, terbu czy itru radykalnie zmienia profil wyceny spółek górniczych na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych (z old economy na deep tech).
Szersze przedstawienie analiz, źródeł danych i rekomendacji w referacie.
By focusing on the intersection of the crisis in traditional road construction (declining demand for aggregates) and the energy crisis (phase-out of coal), the Author believes that unique conditions are emerging for a technological „Great Leap” in Polish open-pit mining.
The Author points to the necessity of a profound redefinition of the open-pit mining sector in the face of overlapping phenomena: the phasing out of lignite mining and the projected drop in demand for natural aggregates caused by limited investments in road infrastructure (motorways, expressways, and local roads). The Author posits that the transformation and further development of the industry depend on moving to a higher technological level, where the mine becomes a multi-commodity processing plant. However, the Author also identifies legal barriers, established practices, customs, and conservatism in perceiving the rock mass solely through the lens of energy resources.
A key element of the proposed strategy is the exploitation of gravel and sand resources, anthropogenic deposits, and overburden for the extraction of trace, critical, and key co-occurring elements, such as lithium, rhenium, germanium, and rare earth elements (yttrium, neodymium, praseodymium, ytterbium, terbium), whose prices and strategic importance in defence, space, and renewable energy markets are growing dynamically.
The necessary and inevitable deep transformation of open-pit mining will be possible provided that equally essential changes are made to geological and mining law, spatial planning, and environmental protection. The removal of barriers and changes to key legal conditions in procedures will determine whether Poland loses the opportunity to join the leaders of innovative economies based on technological and resource potential, both in Europe and globally.
The implementation of innovative technologies, including selective adhesion, may become a „locomotive” for national applied sciences, forcing a fusion of the mining industry with R&D units and universities. According to the Author, the proposed transformation model not only secures the state’s resource base in accordance with CRMA guidelines but also generates new added value, transforming traditional open-pit mines into advanced nodes of a knowledge-based economy. Primary legal barriers include: lack of regulations for the identification, documentation, and reclassification of anthropogenic deposits, particularly multi-commodity ones (involving private, municipal, and State Treasury ownership), difficulties in mine transformation and the identification of deposits documented between the 1960s and 1990s, lack of protection for these deposits until broad reprocessing can occur, based on current sample analysis and preserved cores. lack of defined prospective and prognostic areas or deposits. The absence of fluid concession transitions for Geological Works
Plans (PRG), deposit reclassification, and Mineral Deposit Development Plans (PZZ) to ensure the continuity of mining plant operations and investment financing for new technologies.
The Author also presents a simulation of the suggested solutions upon the removal of legal barriers in the form of a case study for a sand mine or a heap. In analyzing the situation, the Author formulates recommendations by highlighting:
- Synergy of Negatives: Utilizing two problems (the end of coal and the end of the road boom) to create a single,
modern solution. This aligns with the axiology introduced in the EU within steering committees and ministries;
- Science as a driver: Pointing to the fusion of industry and science opens doors to a wide stream of funding from
the Just Transition Fund and Horizon Europe;
- Financial value: Transitioning from margins on tons of sand to margins on grams/kilograms of gold, terbium, or yttrium
radically changes the valuation profile of mining companies on the Warsaw Stock Exchange (from „old economy”
to „deep tech”);
A broader presentation of analyses, data sources, and recommendations is included in the paper.
ROLA EDUKACJI GEOLOGICZNEJ W KSZTAŁTOWANIU DIALOGU SPOŁECZNEGO I ROZWOJU SEKTORA SUROWCÓW SKALNYCH W POLSCE
THE ROLE OF GEOLOGICAL EDUCATION IN SHAPING SOCIAL DIALOGUE AND THE DEVELOPMENT OF THE ROCK RAW MATERIALS SECTOR IN POLAND
Michał Ruszkowski Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Departament Geologi, Warszawa
Artykuł analizuje wpływ edukacji geologicznej na budowanie relacji między przedsiębiorstwami sektora wydobywczego (ze szczególnym uwzględnieniem kopalń odkrywkowych surowców skalnych i sypkich) a społecznościami lokalnymi. Przedstawiono w nim mechanizmy, dzięki którym wiedza o zasobach naturalnych redukuje konflikty społeczne i wspiera rozwój gospodarczy gmin. Kluczowym elementem opracowania jest analiza działalności Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz Departamentu Geologii, jako organów kreujących standardy komunikacji i polityki surowcowej państwa. W tekście zawarto również konkretne dane liczbowe dotyczące korzyści finansowych dla samorządów, wynikających z opłat eksploatacyjnych oraz podatków generowanych przez zakłady górnicze, co stanowi argument za racjonalnym wykorzystaniem lokalnych złóż w kontekście bezpieczeństwa surowcowego kraju.
The article analyzes the impact of geological education on building relationships between the mining sector (with particular emphasis on open-pit mines of rock and clastic materials) and local communities. It presents the mechanisms through which knowledge of natural resources reduces social conflicts and supports the economic development of municipalities. A key element of the study is the analysis of the activities of the Ministry of Climate and Environment and the Department of Geology, as bodies creating standards for communication and national raw material policy. The text also includes specific numerical data on financial benefits for local governments resulting from exploitation fees and taxes generated by mining plants, providing an argument for the rational use of local deposits in the context of the country’s resource security.
ZŁOŻE BOROWINY „PODEMSZCZYZNA” - BUDOWA GEOLOGICZNA, GENEZA ORAZ ZNACZENIE EKSPLOATACYJNE
THE „PODEMSZCZYZNA” DEPOSIT - GEOLOGICAL STRUCTURE, GENESIS AND EXPLOITATION SIGNIFICANCE
Maciej Godycki-Ćwirko - Kopalnia Piaskowca Barcice
W artykule przedstawiono charakterystykę geologiczną, genezę oraz uwarunkowania eksploatacyjne złoża torfu leczniczego (borowiny) „Podemszczyzna”, zlokalizowanego w niedalekiej odległości Horyńca-Zdroju, na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Roztocza Wschodniego. Złoże ma charakter torfowiska niskiego o genezie powiązanej z procesami plejstoceńsko-holoceńskimi, w szczególności z rozwojem jeziorzysk zastoiskowych oraz późniejszą akumulacją materii organicznej w warunkach wysokiego poziomu wód gruntowych i ograniczonego dostępu tlenu. W artykule omówiono budowę geologiczną złoża na tle regionalnym, jego parametry oraz właściwości fizykochemiczne, ze szczególnym uwzględnieniem stopnia rozkładu, wilgotności, odczynu, popielności oraz zdolności sorpcyjnych.
Przedstawiono również sposób eksploatacji złoża metodą odkrywkową z zastosowaniem technologii podsiębiernej oraz bezpośredniego transportu urobku do zakładu uzdrowiskowego, gdzie surowiec poddawany jest procesom przeróbczym.Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie złoża jako elementu infrastruktury leczniczej Uzdrowiska Horyniec sp. z o.o. oraz na jego rolę w zapewnieniu ciągłości świadczenia usług balneologicznych.
W pracy podkreślono pozytywne aspekty środowiskowe działalności górniczej, wskazując na powstanie wtórnych ekosystemów wodno-błotnych w wyrobiskach poeksploatacyjnych, stanowiących siedliska dla licznych gatunków ptaków oraz zwierząt. Złoże torfu leczniczego „Podemszczyzna” przedstawiono jako przykład racjonalnego i zrównoważonego wykorzystania lokalnych zasobów kopalin leczniczych, w którym działalność górnicza współistnieje z niezwykle ważną dla regionu funkcją uzdrowiskową i środowiskową.
USKOK BARCICKI
BARCICE FAULT
Maciej Godycki-Ćwirko - Kopalnia Piaskowca Barcice
Interpretacja budowy geologicznej i tworzony model wykształcenia złoża, stanowi podstawę w działalności górniczej, szczególnie w warunkach złożonych struktur tektonicznych, charakterystycznych dla obszaru Karpat fliszowych. Przy eksploatacji złóż piaskowców, w których dominują utwory gruboławicowe i średnioławicowe przeławicone łupkami ilastymi oraz lokalnie zlepieńcami, rozpoznanie deformacji tektonicznych nabiera kluczowego znaczenia dla właściwego prowadzenia
ruchu zakładu górniczego.
Na podstawie danych pozyskanych z nalotu fotogrametrycznego niskiego pułapu, opracowano numeryczny model terenu umożliwiający precyzyjną analizę morfologii powierzchni oraz identyfikację zaburzeń tektonicznych, którą omówiono w artykule.
Geology, as a science that studies the structure of the Earth and the processes responsible for its evolution, is a fundamental interpretive tool in mining operations, particularly in the complex tectonic structures characteristic of the Flysch Carpathians. In the sandstone mining area, where thick- and medium-bedded formations interbedded with clay shales and locally conglomerates predominate, identifying tectonic deformations becomes crucial for the proper management of mining operations. Based on data obtained from a low-level photogrammetric survey, a numerical terrain model was developed, enabling precise analysis of surface morphology and the identification of tectonic disturbances, which is discussed in the article
PIASKOWCE MAGURSKIE, SZCZAWY W DOLINIE POPRADU, ŁĄCKIE SADY I... ŚLIWOWICA
THE MAGURA SANDSTONES, ACIDULOUS WATERS IN THE POPRAD VALLEY, THE ŁĄCKO FRUIT ORCHARDS AND... FAMOUS PLUM BRANDY
Edyta Sermet, Jerzy Górecki AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Wydział GGiOŚ
Przedstawiono związek geologii złóż kopalin skalnych z hydrogeologią wód podziemnych oraz z tradycją sadownictwa w Łącku.
Najcenniejszą kopaliną doliny Popradu są szczawy w złożach wód leczniczych. Występowanie tych wód kojarzone jest z utworami fliszu karpackiego, w tym z atrakcyjnymi surowcowo piaskowcami magurskimi. Szczelinowatość masywu skalnego
(silne spękania tektoniczne o dużej miąższości stref przepuszczalnych) decyduje o warunkach krążenia wód podziemnych, rozpuszczania mineralnych składników stałych i nasycenia wód CO2.
Piaskowce jednostki magurskiej w rejonie nowosądeckim, są udokumentowane i eksploatowane w kamieniołomach Wierchomla i Barcice. Cechują je doskonałe właściwości fizyczno-mechaniczne, dzięki czemu stanowią wartościową kopalinę
do produkcji kamieni budowlanych i drogowych. Rejon Łącka słynie z uprawy śliw i jabłoni oraz sprzedaży wytwarzanych z nich przetworów. Korzystne dla owoców gleby przepuszczalne to holoceńskie pokrywy zwietrzelinowe powstałe na utworach fliszowych płaszczowiny magurskiej. Tak więc uwarunkowania geologiczne i glebowe, kształtujące również walory krajobrazowe spowodowały wraz z pracowitością górali łąckich atrakcyjność tej krainy.
The relationship between the geology of rock mineral deposits, the hydrogeology of groundwater, and the tradition of fruit growing in Łącko is presented.
The most valuable mineral resources of the Poprad Valley is the mineral water found in therapeutic water deposits. The presence of these waters is associated with the Carpathian flysch formations, including the Magura sandstones, which are
attractive as a raw material. The fissured nature of the rock mass (strong tectonic fractures with thick zones of permeability) determines the conditions for groundwater circulation, the dissolution of mineral solids, and the saturation of the water with
CO2.
The Magura Formation sandstones in the Nowy Sącz region are documented and mined in the Wierchomla and Barcice quarries. They are characterized by excellent physical and mechanical properties, making them a valuable mineral resource
for the production of building and road stones.
The Łącko region is famous for the cultivation of plums and apples and the sale of preserves made from them. The welldrained soils favorable for fruit cultivation are Holocene weathered covers formed on the flysch formations of the Magura nappe. Thus, the geological and soil conditions, which also shape the landscape’s beauty, combined with the diligence of the Łącko highlanders, have made this region so attractive
NAJBARDZIEJ MALOWNICZY, NAJBOGATSZY PRZYRODNICZO, NAJPIĘKNIEJSZY KRAJOBRAZOWO, NAJWIĘKSZE BOGACTWO - WODY LECZNICZE, CZYLI KLUCZOWE „NAJ” POPRADZKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO
THE MOST PICTURESQUE, THE RICHEST IN NATURAL RESOURCES, THE MOST BEAUTIFUL IN TERMS OF LANDSCAPE, AND BOASTING THE GREATEST TREASURE - ITS CURATIVE WATERS - IN SHORT, THE ‚BEST’ OF THE POPRAD LANDSCAPE PARK
Edyta Sermet Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków
Grażyna Ślusarczyk „Poltegor-Instytut” Instytut Górnictwa Odkrywkowego, Wrocław
Przybliżono obszar Popradzkiego Parku Krajobrazowego - terenu o niezwykłych walorach przyrodniczych, historycznych oraz i krajobrazowych.
The Poprad Landscape Park—an area of exceptional natural, historical, and scenic value - was presented.
REKONSTRUKCJA ŹRÓDEŁ WÓD LECZNICZYCH W POLSCE NA PRZYKŁADZIE ŹRÓDŁA SŁOTWINKA W KRYNICY-ZDROJU - UWARUNKOWANIA HYDROGEOLOGICZNE I PRAWNE
RECONSTRUCTION OF MEDICINAL WATER SOURCES IN POLAND ON THE EXAMPLE OF THE SŁOTWINKA SPRING IN KRYNICA-ZDRÓJ - HYDROGEOLOGICAL AND LEGAL CONDITIONS
Edyta Mardaus-Konicka Uzdrowisko Krynica – Żegiestów S.A.
Rekonstrukcja źródeł wód leczniczych stanowi złożony proces obejmujący zagadnienia hydrogeologiczne, techniczne oraz prawne. Celem artykułu jest analiza warunków prowadzenia rekonstrukcji źródeł w kontekście obowiązujących regulacji prawnych oraz praktyki administracyjnej w Polsce. W pracy wykazano, że brak jednoznacznej definicji rekonstrukcji w przepisach prawa prowadzi do niejednolitej kwalifikacji działań podejmowanych w obrębie ujęć wód leczniczych. Szczególną uwagę poświęcono relacji pomiędzy zakresem koncesji a dopuszczalną ingerencją w złoże wód leczniczych.
The reconstruction of medicinal water sources is a complex process encompassing hydrogeological, technical, and legal issues. The aim of this article is to analyze the conditions for conducting such reconstruction in the context of applicable legal regulations and administrative practice in Poland. The paper demonstrates that the lack of a clear definition of reconstruction in legal provisions leads to inconsistent classification of activities undertaken within medicinal water intakes. Particular attention is paid to the relationship between the scope of the concession and permissible intervention in the medicinal water deposit.
POTENCJAŁ ODPADÓW EKSPLOATACYJNYCH I PRZERÓBCZYCH ORAZ FRAKCJI TRUDNOZBYWALNYCH W ODZYSKU SUROWCÓW KRYTYCZNYCH W POLSCE - UJĘCIE PRZEGLĄDOWE
THE POTENCIAL OF MINING AND PROCESSING WASTE AS WELL AS HARD-TO-MARKET FRACTIONS, FOR RECOVERING CRITICAL RAW MATERIALS IN POLAND - A REVIEW APPROACH
Makary Musiałek, Marcin Maksymowicz, Beata Merenda, Maciej Winsche „Poltegor-Instytut” Instytut Górnictwa Odkrywkowego, Wrocław
W obliczu rosnącego zapotrzebowania na surowce krytyczne oraz wdrażania założeń Critical Raw Materials Act (CRMA), coraz większego znaczenia nabierają alternatywne źródła ich pozyskiwania. Jednym z nich są odpady eksploatacyjne i przeróbcze, a także frakcje trudnozbywalne powstające w sektorze wydobywczym. W Polsce, ze względu na wieloletnią działalność górniczą i rozwinięty przemysł surowcowy, zasoby antropogeniczne stanowią istotny, choć nadal niedostatecznie rozpoznany potencjał surowcowy. Celem niniejszego opracowania jest syntetyczne przedstawienie aktualnego stanu wiedzy dotyczącego możliwości odzysku surowców krytycznych z wybranych strumieni materiałów. W pracy omówiono znaczenie badań i rozwoju w kontekście gospodarki o obiegu zamkniętym i bezpieczeństwa surowcowego. Wskazano również na wybrane inicjatywy i projekty badawcze realizowane w tym obszarze, podkreślając ich rolę w rozwoju technologii odzysku i lepszym rozpoznaniu potencjału zasobów antropogenicznych. Artykuł ma charakter przeglądowy i edukacyjny, stanowiąc próbę uporządkowania pojęć oraz wskazania kierunków dalszych działań w zakresie wykorzystania odpadów jako wtórnego źródła surowców krytycznych w Polsce.
In the context of the growing demand for critical raw materials and the implementation of the assumptions of the Critical Raw Materials Act (CRMA), alternative sources of their supply are gaining increasing importance. One such source comprises mining and processing waste, as well as hard-to-market fractions generated within the extractive sector. In Poland, due to its long-standing mining activity and well-developed raw materials industry, anthropogenic resources constitute a significant, yet still insufficiently recognized resource potential. The aim of this study is to provide a synthetic overview of the current state of knowledge regarding the recovery potential of critical raw materials from selected material streams. The paper discusses the role of research and development in the context of the circular economy and raw materials security. It also highlights selected initiatives and research projects undertaken in this field, emphasizing their contribution to the advancement of recovery technologies and to a better assessment of the potential of anthropogenic resources. The article is of a review and educational nature, aiming to systematize key concepts and to indicate directions for further activities in the utilization of waste as a secondary source of critical raw materials in Poland.